ثبات و تغییر در شریعت اسلامی
شریعت اسلامی شریعتی الهی، جامع و جاودانه است که با توازن میان ثبات و تغییر، هم هویت دینی را حفظ میکند و هم پاسخگوی تحولات زندگی انسان است. فهم درست این توازن، کلید اجتهاد صحیح و بقای شریعت در همه عصرها میباشد.
مفهوم ثوابت و متغیرات در فقه و شریعت اسلام
مقدمه
یکی از چالشهای مهم فکری مسلمانان معاصر، درک درست رابطه میان ثبات شریعت اسلامی و نیازهای متغیر زندگی امروز است. شریعت اسلامی بهعنوان آخرین شریعت الهی، برای هدایت انسان در همه زمانها و مکانها نازل شده است. از همینرو، این پرسش بنیادین همواره مطرح بوده که چگونه شریعت، هم دارای اصول ثابت و تغییرناپذیر است و هم توان پاسخگویی به تحولات گسترده زندگی بشر را دارد.
پاسخ این پرسش در فهم صحیح دو مفهوم کلیدی «ثابت» و «متغیر» در شریعت نهفته است. نادیده گرفتن این تمایز، یا به جمود و تحجر میانجامد و یا به نسبیگرایی و تعطیل احکام. این مقاله میکوشد با رویکردی اصولی و مستند، مفهوم ثابت و متغیر را در شریعت اسلامی بر پایه قرآن کریم، سنت نبوی ﷺ و آرای علمای برجسته اهلسنت تبیین نماید.
تعریف مفاهیم ثابت و متغیر
ثوابت شریعت به احکامی گفته میشود که بر نصوص قطعیالدلاله و قطعیالثبوت استوارند و تغییرپذیر نیستند؛ مانند اصول اعتقادی، عبادات توقیفی، محرمات قطعی و ارزشهای بنیادین اخلاقی.
در مقابل، متغیرات شریعت به احکامی اطلاق میشود که بر نصوص ظنی یا اجتهادی مبتنیاند و با تغییر زمان، مکان، عرف، مصالح و شرایط، قابلیت تغییر دارند؛ مانند بسیاری از احکام معاملات، سیاست شرعی، نظامات اجتماعی و شیوههای اجرایی.
بهعنوان نمونه، شیوههای معاملات مالی، قراردادهای تجاری نوین، ابزارهای ارتباطی جدید و بسیاری از مسائل معاصر که در نصوص بهصورت جزئی نیامدهاند، در حوزه متغیرات قرار میگیرند و حکم آنها بر اساس مقاصد شریعت، مصالح مردم و اجتهاد معتبر فقهی تعیین میشود، نه بر اساس جمود بر شکلهای تاریخی.
امام شاطبی رحمهالله میگوید:
«الشريعة وُضِعَت لمصالح العباد في المعاش والمعاد»
یعنی شریعت برای تحقق مصالح بندگان در دنیا و آخرت وضع شده است.
مبانی قرآنی ثبات در شریعت
قرآن کریم بر وجود اصول ثابت و تغییرناپذیر تأکید دارد. از جمله:
﴿وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلًا لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ﴾
(انعام: ۱۱۵)
ترجمه: فرمان پروردگارت از روی راستی و عدالت کامل شد و هیچکس نمیتواند کلمات او را تغییر دهد.
این آیه دلالت میکند که اصول الهیِ مبتنی بر حق و عدالت، ثابت و غیرقابل تغییرند.
همچنین میفرماید:
﴿إِنَّ الدِّينَ عِندَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ﴾
(آلعمران: ۱۹)
ترجمه: همانا دین نزد الله، اسلام است.
این آیات نشان میدهد که اصل دین، توحید، عبادات اساسی و ارزشهای کلان، از ثوابت شریعتاند.
مبانی قرآنی تغییر و انعطاف
در کنار ثبات، قرآن بر آسانگیری و رفع حرج تأکید میکند:
﴿يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ﴾
(بقره: ۱۸۵)
ترجمه: الله برای شما آسانی میخواهد و برای شما دشواری نمیخواهد.
﴿وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ﴾
(حج: ۷۸)
ترجمه: و در دین، بر شما هیچ تنگی و سختی قرار نداده است.
این آیات، مبنای تغییر احکام در شرایط خاص و رعایت مصالح و ضرورتها را بیان میکند.
مبانی نبوی (سنت پیامبر ﷺ)
سنت پیامبر اکرم ﷺ نیز نشان میدهد که برخی احکام ثابت و برخی متغیر بودهاند. آن حضرت فرمودند:
«إِذَا أَمَرْتُكُمْ بِأَمْرٍ فَأْتُوا مِنْهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ» (صحیح بخاری و مسلم)
ترجمه: هرگاه شما را به کاری فرمان دادم، به اندازه توان خود انجام دهید.
همچنین تغییر برخی فتواهای پیامبر ﷺ متناسب با شرایط اشخاص و اوضاع، نشاندهنده انعطاف شریعت در حوزه متغیرات است؛ در حالیکه اصول عبادات و عقاید همواره ثابت باقی ماندهاند.
دیدگاه علمای برجسته اهلسنت
۱. امام ابوحنیفه رحمهالله
در مسائل معاملات و عرف، به تغییر احکام بر اساس زمان و مکان توجه داشت و قیاس و استحسان را در چارچوب اصول شرعی به کار میبرد.
۲. امام مالک رحمهالله
عرف صحیح و عمل اهل مدینه را در حوزه متغیرات معتبر میدانست.
۳. امام شافعی رحمهالله
با تغییر مکان از عراق به مصر، برخی آرای فقهی خود را تغییر داد که به «قول قدیم» و «قول جدید» معروف شد.
۴. امام احمد بن حنبل رحمهالله
ضمن پایبندی شدید به نص، در مسائل اجتهادی به تفاوت شرایط توجه داشت.
موارد اتفاق علما
اصول عقاید اسلامی ثابت و تغییرناپذیر است.
عبادات توقیفی بوده و تغییر در اصل آنها جایز نیست.
محرمات قطعی مانند زنا، ربا و قتل نفس محترمه ثابتاند.
مقاصد کلی شریعت (حفظ دین، جان، عقل، نسل و مال) تغییر نمیکند.
موارد اختلاف علما
اختلاف علما بیشتر در حوزه:
معاملات و نظامات اجتماعی
سیاست شرعی
تعزیرات و شیوههای اجرایی
تطبیق احکام بر واقعیتهای نوپدید
این اختلاف، اختلاف اجتهادی است، نه اختلاف در اصول.
نظر راجح
نظر راجح آن است که شریعت اسلامی دارای هستهای ثابت و پوستهای متغیر است. ثوابت برای حفظ هویت دین و متغیرات برای پاسخگویی به نیازهای متحول بشر تشریع شدهاند. تغییر ثوابت تحریف دین است و جمود در متغیرات مخالفت با مقاصد شریعت.
ابنقیم رحمهالله میگوید:
«تغيّر الفتوى واختلافها بحسب تغيّر الأزمنة والأمكنة والأحوال»
یعنی فتوا با تغییر زمانها، مکانها و حالتها تغییر میکند و متفاوت میشود.
آسیبشناسی سوءفهم
دو انحراف بزرگ وجود دارد:
تحجر و جمود: ثابت پنداشتن همه احکام
افراط در تغییر: تابعکردن حتی نصوص قطعی به خواست زمان
هر دو خلاف منهج اهلسنت و جماعت است.
نتیجهگیری
شریعت اسلامی شریعتی الهی، جامع و جاودانه است که با توازن میان ثبات و تغییر، هم هویت دینی را حفظ میکند و هم پاسخگوی تحولات زندگی انسان است. فهم درست این توازن، کلید اجتهاد صحیح و بقای شریعت در همه عصرها میباشد.
منابع
۱. القرآن الكريم
۲. الشاطبي، الموافقات في أصول الشريعة
۳. ابن القيم، إعلام الموقعين عن رب العالمين
۴. النووي، شرح صحيح مسلم
۵. وهبة الزحيلي، أصول الفقه الإسلامي
